top of page
Szukaj

ROLE W GRUPIE

1 lis 2025
9 minut(y) czytania

Zaktualizowano: 12 lis 2025


Etapy rozwoju grupy według Klausa Vopela: Podróż od orientacji do integracji

Oto propozycja wstępu do artykułu, skierowanego do osób zainteresowanych psychologią, ale niebędących specjalistami w tej dziedzinie:

Każdy z nas jest częścią jakiejś grupy. To może być zespół w pracy, paczka przyjaciół, grupa na warsztatach, a nawet rodzina. I chyba każdy z nas intuicyjnie czuje, że grupy te żyją własnym życiem.

Czasem praca idzie gładko, a atmosfera jest świetna. Innym razem czujemy dziwne napięcie, wybuchają niespodziewane konflikty, a proste zadanie staje się drogą przez mękę. Bywa też, że w zespole panuje pozorna zgoda, ale pod powierzchnią czai się frustracja, a nikt nie ma odwagi powiedzieć niczego szczerze.

Dlaczego tak się dzieje? Czy to tylko kwestia "chemii" między ludźmi, czy może jednak działają tu jakieś uniwersalne zasady?

Okazuje się, że psychologia ma na to odpowiedź. Grupy, podobnie jak ludzie, przechodzą przez kolejne, przewidywalne etapy rozwoju – to swoista podróż od bycia zbiorem obcych sobie ludzi do stania się prawdziwie zgranym zespołem. Jednym z najbardziej wnikliwych "przewodników" po tej podróży jest Klaus Vopel, niemiecki psycholog, który opisał ten proces krok po kroku.

Vopel zauważył coś kluczowego: w każdej grupie nieustannie ścierają się dwie potężne siły. Z jednej strony mamy cel do zrealizowania (np. zamknąć projekt, wygrać mecz). Z drugiej – głęboko ludzkie potrzeby psychologiczne: chęć bycia akceptowanym, docenionym i bezpiecznym. Ignorowanie tej drugiej, "ludzkiej" strony, prowadzi prosto do kryzysu.

W tym artykule przyjrzymy się, jak ta niewidzialna walka kształtuje dynamikę zespołu. Przejdziemy przez cztery fascynujące etapy rozwoju grupy według Vopela – od początkowej, pełnej niepewności orientacji, przez nieuniknione konflikty i walkę o wpływy, aż po (czasem złudną) harmonię i ostateczną integrację.

Ale to nie wszystko. Zobaczymy też, dlaczego w każdej grupie niemal natychmiast pojawiają się te same "postacie" – kto gra rolę "błazna", kto "mentora", kto staje się "głosem rozsądku", a kto (niestety) zostaje "kozłem ofiarnym".

To fascynująca podróż za kulisy codziennych ludzkich interakcji. Zrozumienie tych mechanizmów pozwoli Ci nie tylko lepiej odnaleźć się w grupie, ale też dostrzec, dlaczego Twój zespół czasem "utknął" w martwym punkcie i co zrobić, by mógł ruszyć dalej. Zapraszamy do lektury!



Klaus Vopel, wybitny niemiecki psycholog i psychoterapeuta, w swojej książce "Technologia prowadzenia treningu" (wydawnictwo "Genezis") przedstawia wnikliwą analizę procesu, przez który przechodzi każda grupa. Zrozumienie tej dynamiki jest kluczowe dla liderów, menedżerów i facylitatorów, aby mogli oni efektywnie zarządzać zespołem i rozumieć źródła napięć oraz konfliktów.

Vopel podkreśla, że rozwój grupy odbywa się jednocześnie na dwóch płaszczyznach: rozwoju społeczno-psychologicznego (budowania struktury i relacji) oraz realizacji zadań (dążenia do celu, dla którego grupa powstała).


Nieuniknione napięcie: Efektywność kontra ludzkie potrzeby


W każdej grupie istnieją linie psychologicznego napięcia, które pochłaniają ogromne ilości energii, prowadząc do frustracji i apatii. Według Vopela, napięcie to wynika z fundamentalnego konfliktu:

  • Między wymaganą efektywnością pracy a osobistymi potrzebami uczestników.

  • Między mierzalnym sukcesem w osiąganiu celów a subiektywnie odczuwanym sukcesem w zaspokajaniu własnych dążeń.

Wielu liderów ignoruje tę drugą, społeczno-psychologiczną sferę. Uczestnicy grupy chcą być akceptowani i cenieni jako ludzie, nie tylko jako posiadacze określonych kompetencji. W grupach realnych (np. firmach) potrzeba ta jest często zaspokajana jedynie przez abstrakcyjne symbole, jak premie, władza czy certyfikaty.

Gdy grupa zorientowana jest wyłącznie na cel, normy są sztywne, a kontrola czasu rygorystyczna. Ogranicza to swobodę ekspresji, promuje rywalizację zamiast współpracy i wymaga konformizmu. Liderzy często irytują się, gdy osobiste potrzeby i relacje "przeszkadzają" w powierzchownie rozumianej efektywności.

Jeśli zasady nie pozwalają na zaspokojenie naturalnych potrzeb psychologicznych, uczestnicy odczuwają stres, ponieważ muszą tłumić swoje prawdziwe uczucia. Ten stres rodzi irytację, której również nie wolno okazywać. Vopel ostrzega, że taka stłumiona frustracja szuka "ujścia" – zaczyna manifestować się w zawoalowanej formie, np. w konfliktach merytorycznych dotyczących pracy. W rezultacie próba "racjonalizacji" procesu komunikacji i skupienie się tylko na zadaniach prowadzi paradoksalnie do jeszcze większych strat czasu i energii.



Idealny model rozwoju grupy


Vopel, czerpiąc m.in. z prac Rogersa, Shutza czy Bennisa, proponuje idealny model rozwoju grupy. Podkreśla, że podobnie jak rozwój dziecka, rozwój grupy przechodzi przez określone fazy, choć sam proces jest zawsze niepowtarzalny i zależny od wielu czynników (składu grupy, celu, czasu).

Model ten opisuje cztery główne etapy.


Faza 1: Orientacja


Na początku uczestnicy są spięci i niepewni. Każdy wnosi własne doświadczenia, które działają jak "szkło optyczne", zniekształcające percepcję. Dominują dwie sprzeczne potrzeby: ochrona siebie i jednoczesne poczucie przynależności do grupy.

Typowe zachowania na tym etapie:

  • Maskowanie swojej niekompetencji i stwarzanie pozorów pewności siebie.

  • Bycie krytycznym, ale na zewnątrz okazywanie przyjaznych stron.

  • Próby rozszyfrowania niepisanych zasad (Jak się tu mówi? Jak się ubiera?).

  • "Etykietowanie" innych (np. "błazen", "intelektualista", "depresyjny").

  • Silna orientacja na lidera w poszukiwaniu aprobaty i wsparcia.

Na płaszczyźnie społecznej dominuje zależność od norm i prowadzącego. Na płaszczyźnie zadaniowej – próby zrozumienia celów i metod pracy.


Faza 2: Konfrontacja i konflikt


Gdy uczestnicy poczują się bezpieczniej, zaczynają pozwalać sobie na więcej. Ostrożne "sondowanie" się kończy. Pojawia się krytyka, irytacja, a nawet wrogość. Uczestnicy zaczynają walczyć o wpływy i swoje miejsce w strukturze.

  • Krytykowany może być również lider, którego błędy są teraz otwarcie omawiane.

  • Kluczowe stają się pytania: "Jak mamy pracować?", "Kto ma decydować?".

  • Tworzą się podgrupy oparte na zasadzie "Kto myśli tak jak ja?".

  • Dyskusje często przybierają formę walki o prestiż (logika "albo-albo"), a obrona własnej pozycji staje się ważniejsza niż analiza problemu.

Na płaszczyźnie społecznej jest to etap konfliktu wewnątrz-grupowego i polaryzacji. Na płaszczyźnie zadaniowej pojawia się emocjonalny opór wobec zadań, które (w odczuciu uczestników) niedostatecznie uwzględniają ich osobiste potrzeby.


Faza 3: Zgoda, współpraca i kompromis


Po wyrażeniu części frustracji, pojawiają się nowe uczucia: wzajemny szacunek i akceptacja. Przynależność do grupy staje się przyjemna. Uczestnicy zaczynają rozumieć, że nadmierna rywalizacja szkodzi im samym. Komunikacja staje się bardziej szczera, a grupa osiąga spójność.

Jednak na tym etapie pojawia się nowa pułapka: "pseudo-harmonia".

Grupa staje się tak atrakcyjna, że uczestnicy boją się naruszyć z trudem osiągniętą zgodę. Zaczynają unikać tematów konfliktowych i wyrażania negatywnych emocji. Ten sztuczny pokój jest w istocie regresem. Uczestnicy stają się "zbyt przyjaźni", co zwiększa dystans i zmniejsza autentyczne zaangażowanie.

Na płaszczyźnie zadaniowej grupa wypracowuje zasady pracy. Jednak pseudo-harmonia utrudnia podejmowanie decyzji (bo ktoś mógłby poczuć się urażony), co prowadzi do powrotu ukrytego oporu i bierności.


Faza 4: Integracja


Grupa, grzęznąc w pozornej harmonii, zaczyna "buksując", szukać efektywniejszych sposobów pracy. Vopel widzi tu dwa możliwe rozwiązania:

  1. Rozwiązanie technokratyczne: Grupa uznaje rozwój społeczny za zakończony i wprowadza sztywne standardy zorientowane wyłącznie na cel. Uczestnicy są traktowani jak "funkcjonariusze". Takie podejście racjonalizuje proces, ale "wycina" problemy psychologiczne, rozwiązując jedynie objawy, a nie przyczyny stagnacji.

  2. Rozwiązanie zorientowane na proces (rzadsze, ale głębsze): Grupa decyduje się ponownie przeanalizować swoje problemy (role, przywództwo, komunikację) na głębszym poziomie. Wymaga to poważnej refleksji nad znalezieniem balansu między:

    • Wolnością a kontrolą

    • Autonomią a współzależnością

    • Intelektem a uczuciami

    • Konfrontacją a wsparciem

    • Rywalizacją a harmonią

Kluczem jest tu zrozumienie, że rozwój grupy nie jest procesem linearnym z ustalonym stanem końcowym, ale procesem cyklicznym. Dojrzała grupa potrafi integrować przeciwstawne tendencje. Na płaszczyźnie zadaniowej taka grupa inwestuje energię w rozwój społeczny, wiedząc, że przełoży się to na wyższą jakość i oryginalność w realizacji celów.


Kryzysy wzrostu: Nie porażka, lecz szansa


Sposób postrzegania kryzysu w grupie zależy od orientacji lidera.

  • Lider technokratyczny uzna kryzys (np. chaos, apatię) za zakłócenie i porażkę. Będzie starał się jak najszybciej "zgasić" objawy, nie pytając o ich przyczyny (np. zignorowane potrzeby społeczne). Reaguje niepokojem i irytacją.

  • Lider zorientowany na proces traktuje kryzys jako coś naturalnego. Rozumie, że ujawniają się w nim siły i czynniki, które dotąd były tłumione. Widzi w kryzysie wyraz witalności grupy i szansę na jej dalszy rozwój, starając się równoważyć obie linie (zadaniową i społeczną).


Grupy zablokowane


Nawet dojrzała grupa nie jest wolna od napięć. Nowe zadanie lub nowy członek mogą wywołać tymczasowy regres. O dojrzałości grupy świadczy jednak zdolność do konstruktywnego rozwiązania tych konfliktów, podczas gdy grupa niedojrzała będzie im zaprzeczać.

Niektóre grupy blokują się jednak na stałe na wczesnych etapach. Vopel wskazuje przyczyny:

  1. Nierozwiązane problemy osobiste: Np. niezdolność do znoszenia krytyki lub zależność od autorytetu.

  2. Przedwczesne normy: Szczególnie te zabraniające wyrażania złości. Prowadzi to do kumulacji negatywnych emocji pod płaszczem pozornej harmonii.

  3. Czynniki zewnętrzne: Np. organizacja, która nie daje grupie autonomii i możliwości decydowania o sobie.

Vopel zauważa, że wiele grup tkwi w stagnacji, ponieważ uczestnicy boją się konfliktów. Wolą "chroniczne, niewielkie cierpienie" i utrzymanie status quo, niż przejście przez silny, ale potencjalnie oczyszczający konflikt.



Rola lidera


Zadaniem lidera jest spojrzenie "pod powierzchnię" zachowań i dostrzeżenie realnych napięć. Musi on zachęcić uczestników do świadomej konfrontacji z problemami.

Klaus Vopel konkluduje, że każda grupa, podobnie jak dorastający człowiek, najlepiej reaguje na cierpliwość, wolność w określonych granicach oraz klimat zachęcający do szczerości. Najważniejsze jest przekonanie (które lider musi przekazać grupie), że produktywny rozwój jest możliwy tylko wtedy, gdy szanowane są proste ludzkie potrzeby, nikt nie jest eksploatowany, a każdy może w pełni wykorzystać swój potencjał.



Role i Normy: Ukryta Dynamika Kształtująca Grupy

Człowiek jest istotą społeczną. Nasze myśli, uczucia i zachowania są nieustannie kształtowane przez – jak ujął to Gordon Allport – "rzeczywistą, wyobrażoną lub implikowaną obecność innych". Interakcje w rodzinach, wśród przyjaciół czy współpracowników rządzą się określonymi prawami. Procesy te w skondensowanej i wzmocnionej formie obserwujemy w grupach tworzonych sztucznie, na przykład terapeutycznych czy szkoleniowych.

Wchodząc do nowej grupy, każdy z uczestników wnosi własne oczekiwania i doświadczenia, które determinują rolę, jaką jest gotów przyjąć. Rola to zestaw zachowań i funkcji, które jednostka uznaje za właściwe do odegrania w danym kontekście społecznym.


Pułapka sztywności ról


Kluczowym aspektem zdrowego funkcjonowania w grupie jest elastyczność ról. Modelowe zachowania, które przynoszą sukces w jednym środowisku, mogą być całkowicie nieadekwatne w innym.

Przykładowo, menedżer przyzwyczajony do wydawania poleceń i kierowania ludźmi, może być sfrustrowany, odkrywając, że jego dominująca postawa nie jest ceniona w grupie terapeutycznej. Co więcej, osoba, która na początku istnienia grupy przyjęła rolę "budowniczego relacji", wspierającego i dbającego o atmosferę, może znaleźć się w trudnej sytuacji, gdy dynamika grupy zacznie wymagać od niej postawy konfrontacyjnej.


Klasyfikacja ról


Role pojawiają się w grupie naturalnie. Niektórzy badacze (jak Bales i Slater) uważali, że podstawowy zestaw ról formuje się bardzo wcześnie. Inni sądzili, że role istnieją w grupie w formie utajonej i aktywują się, gdy faza rozwoju grupy tego wymaga (np. pojawienie się roli "podejrzliwego" pomaga grupie ustalić granice otwartości).

Próbą kategoryzacji tych zachowań była analiza czynnikowa. Najbardziej znaną jest typologia Timothy'ego Leary'ego, oparta na dwóch osiach: "Siła-Słabość" (dominacja-uległość) oraz "Gniew-Miłość" (wrogość-przyjaźń).

Później Henry Kellerman (1979), bazując na własnych obserwacjach, stworzył typologiczną strukturę ról grupowych. Zidentyfikował osiem podstawowych typów, które ułożył w cztery pary przeciwieństw.

Typologiczna struktura rozkładu ról grupowych. Pięćdziesiąt funkcji ról opisanych w literaturze poświęconej terapii grupowej znajduje się poza okręgiem. Funkcje te grawitują w kierunku podstawowych typów ról rozmieszczonych na okręgu i odpowiadających im diagnoz. Funkcje ról oznaczone gwiazdką pojawiają się w kilku miejscach na diagramie. (Reprodukowane za zgodą z książki „Group Psychotherapy and Personality” autorstwa N. Kellermana, Grune & Stratton, Copyright 1979).


Analiza czynnikowa była i pozostaje ulubionym narzędziem rozkładu licznych ról lub trybów zachowań grupowych na kilka podstawowych wymiarów. Prawdopodobnie najpowszechniejszymi układami współrzędnych są układy „gniew-miłość” i „siła-słabość”, zidentyfikowane przez Leary'ego (1957). Leary oparł swoje wnioski na teoriach Harry'ego Stacka Sullivana, własnych obserwacjach w terapii i grupach dyskusyjnych oraz werbalnych opisach siebie i innych. Ostatecznie Leary doszedł do wniosku, że istnieją cztery tryby zachowania w sytuacjach interpersonalnych, które można uporządkować wzdłuż dwóch dwubiegunowych współrzędnych. Jeden ma na swoich biegunach całkowitą dominację i całkowite podporządkowanie. Drugi ma na swoich biegunach skrajną wrogość i intensywne uczucie. Aby opisać typy osobowości w tym układzie współrzędnych, Leary skonstruował diagram kołowy. Później Kellerman (1979) zidentyfikował osiem podstawowych typów ról, rozłożonych na pary przeciwieństw: romantyk-pedant, niewinna ofiara-kozioł ofiarny, mentor-dziecko, przywódca-unifikator.


Osiem Kluczowych Ról Grupowych Według Kellermana


Poniższy diagram przedstawia osiem kluczowych ról (w wewnętrznym kręgu) wraz z przypisanymi im diagnozami psychodynamicznymi. Opisujemy je w parach przeciwieństw, zgodnie z typologią przytoczoną w tekście.


1. Romantyk vs. Pedant

Te role reprezentują oś konfliktu między emocjami a strukturą.

  • Rola Romantyka

    • Diagnoza (wg diagramu): Histeria.

    • Przejawy: To rola silnie emocjonalna, skupiona na relacjach i uczuciach. Romantyk często dramatyzuje, poszukuje uwagi i może przejawiać zachowania ekshibicjonistyczne lub prowokacyjne (jak "Podżegacz" czy "Seksualnie oziębiony" na diagramie). Wnosi do grupy energię, ale też chaos.

  • Rola Pedanta

    • Diagnoza (wg diagramu): Paranoja.

    • Przejawy: Jest przeciwieństwem Romantyka. Skupia się na zasadach, szczegółach i ścisłym przestrzeganiu norm. Jest to "Samozwańczy moralista" grupy. Jego podejrzliwość i sztywność (cechy paranoiczne) mają chronić grupę przed chaosem, ale często prowadzą do stagnacji i krytycyzmu.


2. Niewinna Ofiara vs. Kozioł Ofiarny


Ta para odzwierciedla dynamikę bierności i agresji.

  • Rola Niewinnej Ofiary

    • Diagnoza (wg diagramu): Pasywność.

    • Przejawy: Osoba w tej roli demonstruje bezradność i wycofanie. Często milczy ("Milczący"), unika odpowiedzialności i ustawia się w pozycji kogoś, komu dzieje się krzywda. To "Pasywny poddany" lub "Outsider", który swoją postawą ściąga na siebie uwagę.

  • Rola Kozła Ofiarnego

    • Diagnoza (wg diagramu): Rola ta nie jest rolą centralną, lecz funkcją (pojawia się na zewnątrz kręgu w kilku miejscach).

    • Przejawy: Kozioł ofiarny to osoba, na którą grupa rzutuje swoje negatywne uczucia – frustrację, złość i winę. Jest to rola nadawana przez grupę, często osobie, która prowokuje (jak "Prowokator") lub jest inna ("Outsider"). Podczas gdy Niewinna Ofiara przyjmuje cierpienie pasywnie, Kozioł Ofiarny staje się aktywnym celem agresji grupy.


3. Mentor vs. Dziecko


Ta para obrazuje oś dojrzałości i odpowiedzialności.

  • Rola Mentora

    • Diagnoza (wg diagramu): Obsesja (w znaczeniu: opanowanie, kontrola).

    • Przejawy: Mentor to "Odpowiedzialny wykonawca" i "Pomocnik terapeuty". Bierze na siebie odpowiedzialność za grupę, organizuje, doradza i opiekuje się innymi. Jego działanie wynika często z obsesyjnej potrzeby kontroli i utrzymania porządku, bywa "Wielkim człowiekiem" grupy.

  • Rola Dziecka

    • Diagnoza (wg diagramu): Psychopatia (w znaczeniu: zachowania antyspołeczne, łamanie norm).

    • Przejawy: Dziecko jest impulsywne, nieodpowiedzialne i często buntownicze. To "Jumorysta" (błazen grupowy), "Ekshibicjonista" lub "Podżegacz". Skupia na sobie uwagę poprzez łamanie zasad i testowanie granic lidera, unikając jednocześnie odpowiedzialności Mentora.


4. Przywódca vs. Unifikator

Ta para reprezentuje oś konfliktu między podziałem (frakcjonowaniem) a jednością grupy.

  • Rola Przywódcy

    • Diagnoza (wg diagramu): Mania.

    • Przejawy: Przywódca to typ lidera, który tworzy w grupie frakcję. Jest "Gwiazdą", "Idolem" lub "Monopolistą", który przyciąga zwolenników i polaryzuje grupę, często stając w opozycji do formalnego lidera lub reszty uczestników.

  • Rola Unifikatora (Zjednoczyciela)

    • Diagnoza (wg diagramu): Depresja.

    • Przejawy: Unifikator jest przeciwieństwem Przywódcy. Jego główną funkcją jest dążenie do spójności, łagodzenie konfliktów i utrzymanie jedności grupy. Często jest to rola obarczona cierpieniem – Unifikator może brać na siebie ból i napięcia całej grupy (stąd powiązanie z depresją), stając się "Bohaterem" poświęcającym się dla dobra ogółu.


 
 
 

Komentarze


Zaobserwuj moje media społecznościowe
 
 
 
  • Telegram
  • TikTok
  • Youtube
  • Facebook
  • Twitter
  • LinkedIn
  • Instagram

© 2024 by Denis Sokołowski. Powered and secured by Wix

 
bottom of page